**همه چیز درباره قالب شعری مستزاد و نمونههایی از آن**
مستزاد یک نوع شعر فارسی است که به آن “افزوده” هم میگویند. دلیل این نامگذاری این است که به انتهای هر بیت این شعر، یک عبارت کوتاه اضافه میشود. این عبارت اضافه، “زاد” یا “برگردان” نام دارد.
در اینجا میتوانید اطلاعات کاملتری درباره تحقیق در مورد هفت خان رستم به صورت مختصر بیابید.
**ویژگیهای اصلی مستزاد:**
* در مستزاد، همه مصرعها هم قافیه هستند. یعنی کلماتی که در پایان مصرعها میآیند، از نظر آوایی شبیه به هم هستند.
* آن عبارت کوتاهی که به پایان هر بیت اضافه میشود (همان زاد)، باید از نظر معنا با کل بیت ارتباط داشته باشد و مفهوم آن را کامل کند.
* این قالب شعری برای بیان مطالب عاشقانه، اجتماعی یا انتقادی مناسب است و به شعر حالت موسیقایی و تأکیدی خاصی میبخشد.
**نمونهای از یک مستزاد:**
> به خاک سیاهت بسپارمت ای جان
> که در غم تو اشکم روانست به پایان
> **چو باران**
>
> چو یارد ز تو یک نظر لطف و محبت
> نمایم هزاران شکر و بر رخم افشان
> **چو باران**
توصیه میکنیم این مطلب تحقیق در مورد سوره طاها به زبان ساده را حتماً بخوانید.
در این مثال، عبارت “چو باران” که در پایان هر بیت تکرار شده، همان “زاد” است و تصویر گریه و شادیِ فراوان شاعر را مانند باران، کامل میکند.
**نمونه معروف دیگر از ادیب الممالک فراهانی:**
> چه کند آن که ندارد ز تو پروای دل خویش
> نیستش با تو سر سودا ز جان بیپروای دل خویش
> **ز جان**
در اینجا کلمه “ز جان” به عنوان زاد استفاده شده و بر شدت علاقه و دلبستگی تأکید میکند.
در ادامه، این سبک شعری را به شما معرفی میکنیم. با ما همراه باشید.
قالب شعری مستزاد چیست؟
مُستَزاد نوعی شعر است که در پایان هر مصراع یا بیت، عبارت کوتاهی با وزن متفاوت به آن افزوده میشود. این عبارت اضافه شده، با اینکه وزنش با وزن مصراع اصلی فرق دارد، اما مفهوم مصراع را کامل میکند. در این سبک شعری، تمام مصراعها وزن دارند، اما وزن هر مصراع مختص خودش است و با بقیه مصراعها متفاوت است.
مستزاد یعنی چه؟
مستزاد در زبان فارسی به معنای “چیزی که به آن اضافه شده” است. این نام به این دلیل برای این قالب شعری انتخاب شده که در پایان هر بیت، یک نیممصراع اضافه میشود. این ویژگی، مستزاد را از دیگر گونههای شعر مانند رباعی یا غزل متمایز میکند. در زبان عربی به این سبک شعر “مردوف” میگویند و به نظر میرسد ریشه در نوعی از شعرهای محلی و ساده عربی دارد.
به باور بسیاری، “مسعود سعد سلمان” نخستین کسی بود که از این سبک برای سرودن شعر استفاده کرد. پس از او نیز شاعران بزرگ و نامآوری مانند خواجوی کرمانی، مولوی، عطار نیشابوری و همچنین شاعران دوران معاصر مانند ملکالشعرای بهار و نسیم شمال، از این قالب برای بیان احساسات خود بهره بردهاند.
برای مطالعه بیشتر، به تحقیق در مورد درخت سپیدار سری سر بزنید.
برخی از کارشناسان ادبی بر این باورند که مستزاد، نقش مهمی در پیدایش و الهامبخشی به شعر نو فارسی داشته است. اگرچه این قالب در گذشته محبوبیت بیشتری داشت، اما امروزه کمتر از آن استفاده میشود.
**بیشتر بدانید:** در مورد قالب شعری غزل
موضوع مستزاد
قالب شعری مستزاد بیشتر در سرودههای مذهبی سوگواری و اشعار سیاسی کاربرد دارد و کمتر در زمینهی عرفانی و غزل دیده میشود. در زمان حاضر، از این قالب برای بیان مسائل اجتماعی، سیاسی، فرهنگی و انتقادی نیز بهره گرفته شده است.
ویژگی قطعات مستزاد
در شعر، گاهی بخشهایی به یک مصراع یا بیت اضافه میشوند که وزن آنها با وزن اصلی شعر متفاوت است، اما جزئی از همان شعر محسوب میشوند.
این بخشهای اضافه شده معمولاً وزن یکسانی با یکدیگر دارند، اما از وزن اصلی شعر کوتاهتر هستند.
این قطعهها معمولاً معنای شعر را کامل میکنند، هرچند گاهی ممکن است به تنهایی نیز معنای مستقلی داشته باشند.
همچنین، این بخشها ممکن است از نظر قافیه با مصراع اصلی هماهنگ باشند یا با آن تفاوت داشته باشند.
انواع قالب شعری مستزاد
یک تکنیک شعری به نام «مستزاد» وجود دارد که در آن شاعر یک یا چند کلمه را به پایان مصراعها یا بیتهای شعر خود اضافه میکند. این کار به سه شکل اصلی انجام میشود:
**۱. اضافه شدن مستزاد به پایان یک مصراع:**
مثلاً در این شعر مولوی:
هر لحظه به شکلی بتِ عَیار بر آمد
دل بُرد و نهان شد
هر دم به لباس دگر آن یار بر آمد
گه پیر و جوان شد
گه نوح شد و کرد جهانی به دعا غرق
خود رفت به کشتی
گه گشت خلیل و به دلِ نار بر آمد
آتش گُل از آن شد
**۲. اضافه شدن مستزاد به پایان یک بیت کامل:**
مانند این مثال:
صد حلقه عنبرین بند اندر بند
دلدار ز بهر فتنه بر دوش افکند
مانند کمند
**۳. آمدن مستزاد به صورت یک مصراع کامل پس از یک بیت:**
همانند این شعر:
هرگز دل ما از تو به کامی نرسید
وصلت چو رسید، جز به خامی نرسید
درد دل ما به دست او بازت داد
هرگز نفسی به پیش ما ننشستی
کاندر پَیَت از خانه غلامی نرسید
برخیز و بیا که خواجه آوازت داد
مستزاد موقوف
نوع دیگری از شعر مستزاد وجود دارد که به آن «مستزاد موقوف» میگویند. در این سبک، معنی هر بیت به بیت بعدی و مصراع اضافه شده وابسته است؛ یعنی مفهوم اصلی بیت با کلماتی که بعد از آن میآید کامل میشود. برای نمونه، به این ابیات از امیرخسرو دهلوی توجه کنید:
تا خط معنبر از رُخت بیرون جست
از باده اشک خویش هر عاشق مست
رخ گلگون کرد
در جوی جمال تو مگر آب نماند
کان سبزه که زیر آب بودی، پیوست
سر بیرون کرد
نمونه مستزاد
بخشی از سروده «از ماست که بر ماست» از ملکالشعرای بهار:
این دود سیاهی که از خانه میهن برخاست
از خودمان است که بر سر خودمان فرود میآید
و این آتش سوزانی که از هر سو زبانه میکشد
از خودمان است که بر سر خودمان میآید
اگر جانمان به لب برسد، از دیگران شکوه نمیکنیم
با کسی گفتگو نمیکنیم
از خویشتن گله میکنیم که راز اصلی در اینجاست
از خودمان است که بر سر خودمان میآید
بخشی از سروده «مجلس چهارم» از میرزاده عشقی (این شعر را درباره مجلس چهارم مشروطه سروده است):
به خدا این مجلس چهارم، ننگ برای انسانها بود!
آیا دیدی چه اتفاقی افتاد؟
هر کاری که انجام دادند، تنها زیان روی زیان بود
آیا دیدی چه پیش آمد؟
آیا این مجلس چهارم که میگفتند «ما خودمان هستیم» سودی داشت؟
قسم به خدا که تنها زیان داشت
صد شکر که عمرش، مانند زمانه، به سرعت گذشت
آیا دیدی چه رخ داد؟