سوزندوزی بلوچی، یک هنر سنتی و قدیمی است که از گذشته تا امروز از پدران و مادران به فرزندانشان رسیده است. این هنر زیبا با رنگهای چشمگیر، آینههای ریز و نخهای رنگارنگ شناخته میشود. هر گروه و طایفهای از بلوچ، طرحها، مدلها و حتی جنس پارچه و نخ مخصوص به خود را دارد. بیشتر این طرحها روی پارچههای رنگی دوخته میشوند و نقشهای هندسی زیبایی دارند که باعث جذابیت بیشتر آنها میشود. در این مطلب از مدیر تولز، این بخشها همراه با آموزش گامبهگام سوزندوزی بلوچی ارائه میشود.
آموزش سوزندوزی بلوچی
انواع طرحهای سوزندوزی بلوچی
نکات مهم سوزندوزی بلوچی
آموزش سوزن دوزی بلوچی
سوزندوزی بلوچی در چند مرحله انجام میشود. اگر دوست دارید این هنر را یاد بگیرید، میتوانید به ترتیب زیر پیش بروید:
**گام اول**
در ابتدا باید یک طرح آماده کنید. یک نقشه کوچک به اندازه ۳/۵ در ۳/۵ سانتیمتر برای شروع مناسب است. میتوانید این طرح را روی کاغذ شطرنجی رسم کنید.
تهیه ابزار مناسب نیز بخش مهمی از کار است. به خصوص انتخاب قیچی خوب بسیار بااهمیت است. دلیل این است که نوع پارچه و تعداد تار و پود آن در انتخاب قیچی تأثیر دارد. اگر قیچی مناسبی برای پارچه و نوع دوخت استفاده نکنید، ممکن است نتیجه کار خراب شود.
کانت پارچه به تعداد سوراخهای آن گفته میشود. هر چقدر این سوراخها بیشتر باشند، بافت پارچه ظریفتر و در نتیجه لطیفتر خواهد بود.
در ابتدا باید نقطه شروع دوخت را روی طرح مشخص کنید و از همان جا تا انتهای طرح پیش بروید. فراموش نکنید که اندازههای نقشه با اندازههای واقعی روی پارچه فرق دارد و این تفاوت به نوع پارچهای که انتخاب میکنید بستگی دارد.
هر مربع رنگی روی نقشه نشاندهنده یک دوخت ضربدری است که باید روی پارچه اجرا شود. همچنین بهتر است از هر طرف کار، حدود ۱۰ خانه به عنوان حاشیه در نظر بگیرید.
**مرحله دوم**
برای شروع، باید وسط پارچه را پیدا کنید. برای این کار پارچه را از دو طرف تا بزنید تا چهار لایه شود و محل برخورد تاها را علامت بزنید. وقتی پارچه را باز کنید، این نقطه به عنوان محل شروع دوخت مشخص میشود.
**مرحله سوم**
حالا پارچه را داخل کارگاه گلدوزی قرار داده و محکم کنید تا برای دوخت آماده شود. وقتی نخ را داخل سوزن میکنید، دو سر آن باید طول نابرابری داشته باشند و لازم نیست گره بزنید.
با این روش، اگر در حین دوخت اشتباهی پیش آمد، به راحتی میتوانید آن را اصلاح کنید.
**مرحله چهارم**
از همان نقطه شروع، نخ را از پارچه بیرون بکشید و حدود دو تا سه سانت از آن را آزاد بگذارید. وقتی دوخت خانه بعدی را انجام میدهید، این قسمت آزاد را زیر دوخت جدید قرار دهید. به این ترتیب، دوخت شما بدون نیاز به گره، کاملاً ثابت میماند.
**مرحله آخر**
مطابق نقشه، برای هر خانه با رنگ مشخص شده، دوخت ضربدری را ادامه دهید. پس از پایان کار، پارچه را از کارگاه گلدوزی خارج کنید.
انواع طرحهای سوزن دوزی بلوچی
سوزندوزی بلوچی، هنری است که در آن پارچههای ساده را با دوختهای زیبا و رنگارنگ تزئین میکنند. این کار باعث میشود پارچهها جلوهای چشمگیر و جذاب پیدا کنند. در ادامه، برخی از طرحهایی که در این هنر به کار میروند را میبینید:
1- نقشهای گل و گیاه
2- نقش چشم
3- ابزار و وسایل روزمره زندگی
4- عناصر طبیعی مانند کوه، ماه و خورشید و نیز طرح چپراس که شناختهشدهترین نقش در این گروه است. این طرح، نشاندهنده حرکت موجهای آب و جریان آن است.
5- حیوانات خانگی و وحشی مانند اسب، شتر، مرغ، خروس، بز و پلنگ
6- پرندگان
9- خزندگان مانند مار
معنی رنگهای سوزن دوزی بلوچی
در طرحهای بلوچی، هر رنگ مفهوم ویژهای را بیان میکند که برخی از آنها عبارتاند از:
رنگ قرمز: نماد رشادت و دلاوری مردم بلوچ است و نشان میدهد که آنان از زندگی خود شاد و راضی هستند.
رنگ زرد: این رنگ نشاندهنده بیماری است.
رنگ سفید: نشان از تندرستی و سلامتی دارد.
رنگ سبز: نماد سرزندگی و زندگی پرنشاط است.
نکات مهم سوزن دوزی بلوچی
سوزندوزی بلوچی در استان سیستان و بلوچستان به دو شیوه اصلی انجام میشود:
نوع اول: دوخت معروف به «دوز چپ» یا «پشت کار» که از روشهای قدیمی و اصیل این هنر است. این روش به دلیل زمان بیشتری که برای تکمیل نیاز دارد و همچنین قدمت تاریخیاش، ارزش و قیمت بالاتری دارد.
نوع دوم: گلدوزی روی پارچه که در آن طرحها به صورت مستقیم روی سطح پارچه دوخته میشوند. این روش سرعت بیشتری دارد و به همین دلیل معمولاً هزینه کمتری برای تولید آن صرف میشود و قیمت نهایی آن نیز مناسبتر است.
طرحهای روی پارچه
در هنر سوزندوزی، طرحها و خطوط رنگی بر روی پارچههای ساده و بدون نقش ایجاد میشوند. برای پدید آوردن این طرحها از نخهای رنگارنگ به همراه سوزن و قلابهای ویژه استفاده میگردد. روشهای گوناگونی برای کشیدن این خطوط و انجام سوزندوزی بر روی پارچه وجود دارد. برای نمونه، نخهایی مانند ابریشم، پشم، الیاف مصنوعی، نخ نقده، ملیله و سرمه برای کار روی پارچههای پشمی، کتانی، زربافت، ابریشمی و پنبهای مناسب میباشند.
ابزارهای لازم برای آموزش سوزن دوزی بلوچی
برای انجام سوزندوزی ساده روی پارچه، باید این وسایل را آماده کنید:
۱. پارچههای مناسب از جنسهای مختلف مانند کتان، زربافت، ابریشم، پشم و پنبه
۲. نخهای باکیفیت مثل نخ ابریشمی، نخ پنبهای، نخ پشمی و نخ فلزی
۳. سوزنهای گوناگون شامل سوزن چنایل، بیتوین، تاپستری، شارپ، رفو، کرال و سوزن مخصوص منجوقدوزی
۴. بالشتک مخصوص برای نگهداری سوزنها
۵. قیچی
۶. رولت
۷. مداد
۸. کاغذ کاربن و صابون خیاطی
۹. انگشتانه برای محافظت از انگشت
۱۰. کارگاه رودوزی که وسیلهای است برای ثابت نگه داشتن پارچه هنگام کار
انواع دوخت بلوچی
روشهای ساده سوزندوزی روی پارچه شامل این موارد است:
۱. دوخت پرکار
در این روش، تقریباً تمام سطح پارچه با نقشهای گوناگون سوزندوزی میشود.
۲. دوخت میانکار
در این نوع دوخت، بخشهای کمی از پارچه بدون سوزندوزی باقی میماند.
۳. دوخت کمکار
در دوخت کمکار، قسمتهای زیادی از پارچه سوزندوزی نمیشود و فاصلههای بیشتری خالی میماند.
شیوههای دوخت سوزن دوزی بلوچی
در دنیای دوخت و دوز، روشهای مختلفی وجود دارد که میتوان به این موارد اشاره کرد:
۱- دوردوزی برای انتقال نقشه روی پارچه
۲- پردوزی و دوختهای ظریف
۳- پریواردوزی
۴- گرافدوزی که به آن تانکه یا افغانیدوزی هم میگویند
۵- آینهدوزی و پیتدوزی
۶- جوکدوزی
در پایان باید گفت:
سوزندوزی برای تزیین قسمتهایی مانند سرآستین، شلوار و بسیاری چیزهای دیگر به کار میرود. اصلیترین چیزهایی که در این کار استفاده میشود، پارچههای ساده و نخهای رنگی است. کسی که سوزندوزی میکند، پارچه را در اندازههای لازم میبرد و با کمک نخ، طرح مورد نظرش را روی پارچه پیاده میکند. بعد از کشیدن طرح، قسمتهای خالی با توجه به نقشه، با نخهای رنگارنگ به شکل پرکار، میانکار یا کمکار پر میشوند. اگر دوست دارید این هنر زیبا را یاد بگیرید، میتوانید آموزشهای سوزندوزی بلوچی را در وبسایت مدیر تولز دنبال کنید.
**پرسشهای رایج**
**جوکدوزی روی چه نوع پارچهای انجام میشود؟**
جوکدوزی معمولاً روی پارچه مخصوصی به نام ششتاری انجام میشود، یا هر پارچهای که تار و پود یکسان داشته باشد. اگر پارچه ظریف باشد، دوخت نیز ظریفتر و زیباتر خواهد شد.
**آیا سوزندوزی به پارچه آسیب میزند؟**
خیر؛ سوزندوزی روی لباسهای محلی نه تنها آنها را زیباتر میکند، بلکه باعث محکمتر شدن و دوام بیشتر لباس نیز میشود.
**چه جور پارچهای برای سوزندوزی بلوچی مناسب است؟**
پارچه مناسب برای این نوع دوخت دو ویژگی اصلی دارد: اول اینکه باید تار و پود آن واضح باشد (که به آن ششتاری میگویند) و دوم اینکه تار و پود آن باید صاف و مستقیم باشد. بر همین اساس، پارچهها به دو دسته درشتبافت و ریزبافت تقسیم میشوند.