قالب شعری مثنوی یکی از قدیمی و محبوبترین قالبها برای سرودن شعرهای بلند به زبان فارسی است. در این قالب، هر بیت به تنهایی قافیهی خودش را دارد. یعنی مصراع اول و دوم هر بیت با هم همقافیه هستند، اما قافیه در بیت بعدی عوض میشود. این ویژگی به شاعر این آزادی را میدهد که داستانهای طولانی، حکایتهای پندآموز و مطالب عمیق را به راحتی و بدون محدودیتِ قافیه بیان کند.
از نظر وزن شعر، مثنوی در یک وزن ثابت نوشته نمیشود. شاعر میتواند بسته به موضوع و حس اثر، از اوزان گوناگونی استفاده کند. با این حال، برخی وزنها به دلیل داشتن ریختی روان و روایی، در مثنوی بسیار پرکاربردتر هستند. وزن «مفاعیلن مفاعیلن فعولن» (که به آن وزنِ حماسی هم میگویند) و وزن «فاعلاتن فاعلاتن فاعلات» از جمله این وزنهای رایج هستند که برای روایت داستان و بیان مطالب بسیار مناسب به نظر میرسند.
به دلیل این ساختار آزاد و انعطافپذیر، بزرگان زیادی مانند مولوی در «مثنوی معنوی» و فردوسی در «شاهنامه» از این قالب برای انتقال مفاهیم بزرگ و جاودانه استفاده کردهاند.
در ادامه، بیشتر با این سبک شعر آشنا خواهید شد. در ادامهٔ این مطلب با ما همراه باشید.
قالب شعری مثنوی چیست؟
قالب شعری مثنوی یکی از گونههای شعر فارسی است که از حدود قرن سوم و چهارم هجری مورد استفاده شاعران قرار گرفته است. نام مثنوی در زبان فارسی به معنی “جفت” و “دو تایی” است. این نامگذاری به دلیل ویژگی قافیهگذاری در این سبک شعری است.
در مثنوی، هر بیت قافیهی مستقل خود را دارد، اما همهی ابیات در یک وزن عروضی مشخص سروده میشوند. از این قالب معمولاً برای بیان داستانهای بلند یا مطالب آموزشی و اخلاقی استفاده میشود. همانطور که اشاره شد، در این سبک هر بیت، قافیهی جداگانهای دارد و به همین دلیل شاعر میتواند به راحتی تعداد زیادی بیت بنویسد، بدون اینکه در قافیه محدود باشد. به همین خاطر است که بعضی از مثنویهای بسیار طولانی با بیش از پنج هزار بیت نیز سروده شدهاند.
اوزان مورد استفاده در قالب مثنوی
مثنوی را میتوان با وزنهای گوناگونی سرود، اما معروفترین وزنهایی که برای این سبک شعری به کار میروند عبارتاند از:
“فعولن فعولن فعولن فعول”،
“مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیل”
و
“فاعلاتن مفاعلن فعلن”.
مضمونها در مثنوی
مثنوی نوعی شعر است که برای موضوعات گوناگون به کار میرود، اما بیشترین کاربرد آن برای روایت داستانهاست. در ادامه، برخی از رایجترین موضوعاتی که در این قالب شعری سروده میشوند، آورده شده است:
۱. **شعر حماسی**: یکی از برجستهترین نمونههای شعر حماسی در قالب مثنوی، شاهنامه فردوسی است.
> بسی رنج بردم در این سال سی
> عجم زنده کردم بدین پارسی
> نمیرم از این پس که من زنده ام
> که تخم سخن را پراکنده ام
۲. **شعر عرفانی و اخلاقی**: از نمونههای مهم این نوع شعر، کتاب “منطقالطیر” عطار نیشابوری و همچنین مثنوی معنوی مولوی است.
> بشنو از نی چون حکایت میکند
> از جدایی ها شکایت میکند
> از نیستان تا مرا ببریدهاند
> در نفیرم مرد و زن نالیدهاند
۳. **شعر عاشقانه**: داستانهایی مانند خسرو و شیرین و لیلی و مجنون از نمونههای معروف شعر عاشقانه در قالب مثنوی هستند.
> چون رایت عشق آن جهانگیر
> شد چون مه لیلی آسمان گیر
> هر روز خنیده نام تر گشت
> در شیفتگی تمام تر گشت
قدیمیترین مثنوی فارسی، کلیله و دمنه است که رودکی آن را به شعر درآورده است؛ هرچند امروزه تنها بخشهای کوچکی از آن باقی مانده است.
شاعران قالب شعری مثنوی
۱- فردوسی: حکیم ابوالقاسم فردوسی، شاهنامه را در وزن شعری خاصی به نام «فعولن، فعولن، فعولن، فَعَل» سرود.
۲- نظامی گنجوی: این شاعر شش کتاب بزرگ به سبک مثنوی دارد که عبارتاند از: اقبالنامه، شرفنامه، مخزنالاسرار، خسرو و شیرین، هفت پیکر و لیلی و مجنون.
۳- مولوی: مولانا جلالالدین بلخی، مثنوی معنوی را در وزن «فاعلاتن، فاعلاتن، فاعلن» به نظم درآورده است.
۴- سنایی غزنوی: او پنج اثر معروف به سبک مثنوی از خود به جای گذاشته است با نامهای عقلنامه، سناییآباد، طریقالتحقیق، سیرالعباد الیالمعاد و کارنامهٔ بلخ.
۵- عطار نیشابوری: عطار در آثار خود مانند مظهرالاسرار، منطقالطیر، مظهرالعجایب و لسانالغیب از وزنهای کوتاه و روان استفاده کرده است.
هست وادی طلب آغاز کار،
وادی عشق از آن پس بی کنار
سِیُم وادیست از آن معرفت
هست چهارم وادی استغنا صفت
اگر به این موضوع علاقه دارید، حتماً تحقیق در مورد سوره طاها به زبان ساده را بخوانید.
۶- خواجوی کرمانی: دو مثنوی معروف او «گل و نوروز» و «همای و همایون» هستند.
برای اطلاعات بیشتر، به مقاله تحقیق در مورد درخت سپیدار مراجعه کنید.
۷- جامی: جامی در کتاب هفتاورنگ، هر بخش را با وزن شعری متفاوتی سروده است.
۸- خاقانی شروانی: مثنوی مشهور این شاعر، تحفهالعراقین نام دارد.
۹- وحشی بافقی: او مثنوی ناظر و منظور را با وزن «مفاعیلن، مفاعیلن، مفاعیل» سرود.
مثنوی در شعر معاصر
در شعر امروز، به ویژه در دوره قاجار، تلاش برای تغییر وزنهای رایج در سرودن مثنوی، با استقبال روبهرو نشد؛ زیرا این تغییرات از نظر آهنگ و موسیقی شعر، جذابیت لازم را نداشت.
مقاله تحقیق در مورد هفت خان رستم به صورت مختصر منبع بسیار خوبی برای یادگیری بیشتر است.
نتیجه گیری
قالب شعری مثنوی یکی از پراستفادهترین و محبوبترین قالبها برای نوشتن زندگینامه و قصهها در طول تاریخ بوده و هنوز هم همین جایگاه را دارد. همچنین، برخی از برترین و گرانقدرترین کتابهای ادبی ایران در این قالب سروده شدهاند. همانطور که پیش از این اشاره شد، شاهنامه به عنوان بزرگترین و برجستهترین اثر در میان مثنویها شناخته میشود.