در سال ۱۳۳۶، یک ساز باستانی در آرامگاه داریوش سوم کشف شد. این ساز یک شیپور برنزی به نام کرنا بود. کرنا به عنوان یک ساز با اصالت ایرانی، بخشی مهم از میراث موسیقی کشورمان به شمار میرود. در این نوشته قصد داریم این ساز کهن را به شما معرفی کنیم و بگوییم چرا در آرامگاه آخرین پادشاه هخامنشی گذاشته شده بود. اگر دوست دارید با این ساز بیشتر آشنا شوید، تا پایان این مطلب با ما بمانید. برای دیدن آموزشهای بیشتر در زمینه موسیقی میتوانید به «وبلاگ مدیر تولز» مراجعه کنید.
برای درک عمیقتر این موضوع، مطلب کادانس در موسیقی چیست؟ را بخوانید.
تاریخه ساز کرنا
مدارک و آثار باستانی که از زمان هخامنشیان باقی مانده، نشان میدهد که ساز کرنا دستکم ۲۵۰۰ سال سابقه دارد. در کتابهای تاریخی معمولاً نام این ساز را «کرنای فارس» میآورند و همین منابع ثابت میکنند که خاستگاه اصلی کرنا، منطقهی فارس در جنوب ایران بوده است.
تعدادی از تاریخنویسان یونانی هم در آثار خود به استفاده از ساز کرنا در ایران اشاره کردهاند. هرودوت و استرابون هر دو نوشتهاند که ایرانیان از کرنا برای تمرینهای رزمی و اعلام حالت جنگی استفاده میکردهاند. با توجه به این گزارشها، میتوان فهمید که کرنا در گذشته بیشتر در میدانهای نوا زده میشده است.
شاید برای شما هم این پرسش پیش بیاید که چرا یک ساز نظامی، در آرامگاه داریوش سوم گذاشته شده بود؟ پاسخ این است که در آن زمان، مرسوم بود وسایل ارزشمند و گرانقیمت را همراه پادشاه دفن کنند. پس میتوان گفت کرنا در آن دوره فقط یک ساز معمولی نبود، بلکه نشاندهندهی قدرت و حاکمیت نیز به شمار میرفت.
ساختار ساز کرنا
کرنا یکی از سازهای خاص و کمیاب در جهان است، چون هم ویژگیهای سازهای بادی چوبی و هم سازهای بادی برنجی را دارد. این ساز از سه بخش اصلی تشکیل شده است:
بخش اول که «دسته» نام دارد، از جنس چوب است و طول آن بین ۳۵ تا ۵۰ سانتیمتر میباشد. روی این دسته، ۹ سوراخ تعبیه شده است. بخش دوم که «شیپور» نامیده میشود، از جنس برنج است و طول آن حدود ۴۵ تا ۵۰ سانتیمتر است. بخش سوم نیز «میل» نام دارد که در انتهای آن، وسیلهای به نام قمیش قرار میگیرد. میل کرنا ممکن است از چوب یا برنج ساخته شود.
صدای اصلی ساز زمانی ایجاد میشود که نوازنده در قمیش میدمد. این صدا ابتدا در بخش چوبی ساز حرکت میکند، اما هنوز قدرت کافی ندارد. سپس صدا وارد بخش شیپور میشود و در آنجا قویتر و پرحجمتر میگردد. محدوده صدادهی معمول کرنا یک اکتاو است، اما نوازندگان ماهر میتوانند نتهای بیشتری را با آن اجرا کنند.
کرناهای امروزی
ساز کرنا در زمان حاضر هم، البته به شکل محدود، ساخته میشود و نواخته میشود. در ادامه به تفاوتها و شباهتهای میان کرنای قدیم و کرنای امروزی میپردازیم. نخستین تفاوت این دو نوع کرنا، اندازهی آنهاست. کرناهای امروزی معمولاً طولی بین ۷۵ تا ۱۱۰ سانتیمتر دارند؛ در حالی که در گذشته اندازهی یک کرنا گاهی به ۱۷۰ سانتیمتر نیز میرسید.
تفاوت دوم به شیوهی نواختن آنها مربوط میشود. در گذشته، کرنا تنها همراه با دهل و نقاره به صدا درمیآمد؛ اما امروزه برخی از هنرمندان کوشیدهاند تا کرنا را در قالب گروههای موسیقی نیز بنوازند. برای نمونه، خسرو سلطانی در قطعهی «نوباهنگ کهن» به همراه حسین علیزاده، سازهای سرنا و کرنا را نواخت. همچنین این هنرمند در اثر «ماهور کبیر» با ارکستر سمفونیک اتریش به اجرای کرنا پرداخت.
در مورد شباهت کرنای گذشته و حال، میتوان به اصالت نوازندگان آن اشاره کرد. همانگونه که پیشتر گفتیم، خاستگاه اصلی کرنا منطقهی فارس است؛ امروزه نیز بیشتر کسانی که کرنا مینوازند، در مناطقی نزدیک به فارس زندگی میکنند. مردمان لر بختیاری، قشقایی، کهگیلویه و بویراحمد، لر ممسنی و خوزستان از جمله نوازندگان کنونی کرنا به شمار میروند.
ردپای ساز کرنا در ادبیات
یکی از نشانههایی که ثابت میکند کرنا یک ساز قدیمی و اصیل ایرانی است، نوشتهها و شعرهای به جا مانده از گذشته است. شاعران بزرگ و نامآوری مانند فردوسی، نظامی و خاقانی در سرودههای خود بارها از نام کرنا استفاده کردهاند. در ادامه نمونههایی از این ابیات را مشاهده میکنید:
در صورت علاقهمندی، مطلب تکنیک روباتو در موسیقی چیست؟ را از دست ندهید.
برای مطالعه بیشتر، به تفاوت موسیقی آنالوگ و دیجیتال چیست؟ سری سر بزنید.
توصیه میکنیم حتماً مقاله چگونه از صدای خود مراقبت کنیم؟ (مخصوص خوانندهها) را مطالعه کنید.
در صورت علاقهمندی، مطلب روزانه چقدر تمرین آواز کنیم؟ (مبتدی تا پیشرفته) را از دست ندهید.
فردوسی
بنا به فرمان او، درِ دربار با صدای کرنا آراسته شد. همراه با نوای سنج و طبلهای بزرگ، نوازندگان کرناها را به صدا درآوردند.
هیاهوی پیلان و طبلهای جنگ، جهان را از صدای مهیب کرناها پر کرد.
نظامی
غروب بود که صدای کرنا به گوش رسید. این صدا، چنان غمبار و جانسوز بود که دلهای شجاعان را نیز به لرزه درآورد. ناگهان، بانگ ناقوس نیز به گوش رسید و فضا را پر کرد. با شنیدن این صداها، گویی خونی تازه در رگها به جوشش درآمد.
خاقانی
حاجی همانند شیپور بزرگی است که شیطان از صدای مهیب آن کر میشود. از او همانند صدای کرنای حضرت سلیمان، نغمهی عنقا به گوش میرسد.
مقاله تاثیر هوش مصنوعی در موسیقی | مزایا+معایب منبع بسیار خوبی برای یادگیری بیشتر است.